De gedroomde stad van Constant Nieuwenhuys

Ik stuitte er eigenlijk bij toeval op. Zoals dat tegenwoordig gaat, begint bijna ieder nieuw project wel met het intikken van wat zoektermen in Google en grasduinen door internet. Dus daar ging ik: ‘gedroomde stad’. En daar kwam ‘ie naar boven: New Babylon van de kunstenaar Constant Nieuwenhuys (1920-2005). Een utopisch project van twintig jaar waarin hij met maquettes, schilderijen, tekeningen, manifesten en ‘ervaringsruimten’ vorm gaf aan zijn gedroomde stad. En laat er nou net in het Gemeentemuseum in Den Haag een tentoonstelling over New Babylon zijn…

Op een zondagmiddag reis ik met PS|theatermakers Rian en Renée naar Den Haag en dwalen we door de zalen van het museum. We maken kennis met de zoektocht van Constant (zoals hij zichzelf als kunstenaar noemde). Met zijn werk bij Cobra en zijn flirt met De Stijl. Met zijn vriendschap met architect Aldo van Eyck met wie hij het ‘spatiaal colorisme’ ontwikkeld en zijn vriendschap met Guy Debord met wie hij zijn ideeën over ‘unitair urbanisme’ formuleert. We zien hij zijn expressieve, kleurrijke schilderijen uit zijn begintijd veranderen in experimenten met vlakken, lijnen en kleuren. We zien zijn zoektocht naar het laten samenkomen van architectuur, schilderkunst en beeldhouwkunst. We zien hoe de tweedimensionale doeken worden aangevuld met driedimensionale objecten en maquettes.

Iedereen kunstenaar

Constant heeft in de jaren vijftig en zestig een diepgevoeld geloof dat verbetering van de leefomstandigheden kan worden bereikt via architectuur. Zijn ideeën daarover komen samen in het unitair urbanisme: “een theorie die gericht is op de verwezenlijking van een dynamische stad waar vrijheid en spel centraal staan”. Het Gemeentemuseum schrijft daarover: “Doordat de maatschappij in de jaren vijftig automatiseert, is de stedelijke sfeer al aan het veranderen. Mensen krijgen meer vrije tijd en worden mobieler. New Babylon is in feite de uiterste consequentie van deze ontwikkeling: het is een volledig geautomatiseerde samenleving, waar arbeid overbodig is geworden. Een maatschappij die wordt bewoond door avontuurlijke en spelende mensen (de homo ludens), die samen met anderen hun eigen creatieve kwaliteiten ontdekken en een continu reizend en scheppend bestaan leiden. Een bestaan dat zich niet afspeelt in een stad zoals wij die kennen, maar binnen een wereldwijd netwerk van op pilaren rustende sectoren, waar onder en boven allerlei vormen van transport circuleren. De sectoren zijn open, gemeenschappelijke ruimtes waarbinnen de New Babyloniërs met verplaatsbare wanden, vloeren, trappen, bruggen en ladders telkens nieuwe omgevingen en routes bouwen. Ook kleur, licht, textuur, temperatuur en luchtkwaliteit kunnen door hen gezamenlijk aan de stemming van het moment worden aangepast. Individualiteit is er uitgebannen, het begrip kunstenaar bestaat niet meer, in New Babylon is iedereen een kunstenaar en de sociale ruimte is hun gezamenlijke kunstwerk.”

(Geen) ludieke trap

En dan komen we in een ruimte met een opstelling van houten vierkante planken op verschillende hoogtes, omhoog gehouden door kettingen die van vloer naar plafond lopen. Het is een reconstructie van de Ludieke trap die Constant maakte in 1969, zoals hij in die periode meer ‘ervaringsruimten’ maakte. Met die ervaringsruimten, van Deurenlabyrinth tot speeltoestel voor volwassenen, wil Constant de speelsheid, de creativiteit en de zintuiglijkheid van de bezoekers prikkelen. En dat werkt. Onze innerlijke kleuters komen direct boven drijven en we staan te popelen om die Ludieke trap te beklimmen. Tot we het bordje zien: de Ludieke trap mag alleen betreed worden op bepaalde momenten in de week, als er een suppoort aanwezig is om de veiligheid in acht te nemen. Tot zover de vrijheid, speelsheid en creativiteit van Constant.

De mens als begin van het einde?

Maar er ontbreekt iets. In de ontwerpen van Constant is de mens in eerste instantie de grote afwezige. Er zijn kaarten, tekeningen, maquettes vol architecturale structuren, maar geen spoor van degenen die daar dan daadwerkelijk zouden moeten wonen, leven, eten, slapen. Misschien wel logisch. “Het gaat hier namelijk om een radicaal andere mens, wiens gedrag nog niet kenbaar is”, schrijft het museum. “Een aantal jaar later begint Constant echter tekeningen te maken die zich concentreren op wat zich binnen de sectoren van New Babylon afspeelt. Hoewel er langzaam maar zeker ook vage mensfiguren verschijnen, worden deze nooit echt gedetailleerd.”

Misschien is dat ook wel het begin van het einde van het omvangrijke project van Constant. Het is de tijd van studentenprotesten in Parijs en de oorlog in Vietnam. Het werk van Constant wordt donkerder en grilliger. “Er ontstaat een reeks schilderijen waarop Constant allerlei situaties afbeeldt die zich in New Babylon afspelen, maar waarin al snel blijkt dat New Babylon niet meer is wat het geweest is. Eerder had Constant beweerd dat in deze nieuwe wereld agressiviteit uitgebannen zou zijn. Nu staan in verschillende schilderijen seksueel geweld en machtsmisbruik centraal. Was vrije creativiteit eerder een voorwaarde tot constructie, hier heersen nietsontziende destructieve krachten. (…) De ‘echte wereld’ is dan definitief de denkbeeldige wereld van New Babylon binnengedrongen.”

Wat bij blijft

Meer dan ik had durven dromen (pun intended) geeft New Babylon ons bakken vol inspiratie. Op de terugweg, praten Rian, Renée en ik honderduit. Over hoe de mens het begin van het einde lijkt. Over het pleidooi voor spelen en dwalen. Over hoe de droom voor de een, de nachtmerrie is voor de ander. Een gesprek dat leidt tot een Belangrijke Vraag: bouwen we een gedroomde stad in de bestaande stad of bouwen we een gedroomde stad van nul af aan? Constant legde zijn New Babylon boven op de werkelijkheid en had daardoor alle vrijheid om zijn fantasie te vrije loop te laten, zonder gehinderd te worden door kronkelige binnensteden vol monumentaal erfgoed, verkeersinfarcten of noodzakelijke waterafvoer. Maar door de bestaande werkelijkheid te negeren, maakte Constant het misschien ook wel onmogelijk om New Babylon werkelijkheid te laten werden. En bleef het dus een gedroomde stad die nu in het depot van een museum ligt.