Het beloofde land ligt over het IJ

eerder verschenen in TM, zomer 2012

In 2009 maakten Ria Marks en Titus Tiel Groenestege met een aantal New Yorkse toneelschoolleerlingen een voorstelling voor het New Island Festival op Governor’s Island. Een jaar later kwamen de New Yorkers naar Nederland en maakten zij een voorstelling voor De Parade. Dit jaar komen ze, nu afgestudeerd, terug om op het Over het IJ Festival de muziektheatervoorstelling The promised land te spelen.

Ria Marks en Titus Tiel Groenestege maken The Promised Land, een fysieke en beeldende voorstelling over emigratie toen en nu, die tijdens het Over het IJ Festival te zien zal zijn. Dat doen zij met vijf acteurs uit New York, drie studenten van de mimeopleiding en vijf muzikanten. Over het IJ viert dit jaar zijn twintigste verjaardag. Voor die gelegenheid vroeg het festival aan Orkater een grote locatievoorstelling te maken. Marks en Tiel Groenestege pakten deze handschoen graag op.

Emigratie

Waarom vertrekken mensen naar een ander land? Hoe kom je tot die beslissing? En hoe neem je afscheid? Wat is dat eigenlijk, ‘the promised land’? Wat wordt je beloofd? En kun je dat waarmaken? Hoe is het om op een plek aan te komen waar je de taal, de regels en de gebruiken niet kent? Hoe kunnen we het publiek zo’n reis laten meemaken?

Na de eerste week repeteren in New York bevinden Marks en Tiel Groenestege zich nog volop in de fase van het onderzoeken, het vragen en het uitproberen. En daar horen ook bezoekjes aan Ellis Island en het Tenement Museum bij. Marks: ‘Die plekken prikkelen je fantasie. We zien al die stappen waar emigranten in die tijd doorheen moesten om tot Amerika te worden toegelaten. We bezoeken de huurkazernes waar complete
gezinnen onderdak vonden in piepkleine woninkjes zonder stromend water. We lezen de brieven van emigranten uit die tijd. Dat brengt ons op ideeën. Maar we kijken ook naar wat de New Yorkse acteurs inspireert.’

Marks en Tiel Groenestege willen namelijk niet alleen een voorstelling maken over het historische gegeven van de emigratie naar Amerika, maar ook onderzoeken wat emigratie in deze tijd betekent. Tiel Groenestege: ‘Als je emigreert, ga je door een aantal stadia. Allereerst is er een reden om weg te gaan en een moment dat je de beslissing neemt om alles en iedereen achter te laten. Dan volgt het afscheid nemen en het vertrek. Dat is allemaal materiaal voor scènes.’ Marks vult aan: ‘De emigratie van vroeger komt samen met de emigratie van nu.’

Die scènes ontstaan op de vloer vanuit fysieke opdrachten en improvisaties. Daardoor weet niemand nog hoe de voorstelling precies zal worden. Een spannende manier van werken. Marks: ‘We willen de voorstelling vinden in plaats van bedenken. Dat is een manier van werken die ook de Amerikaanse acteurs inspirerend vinden.’

Psychologie

‘Toen wij twee jaar geleden voor het eerst met de New Yorkse studenten gingen werken,’ vertelt Tiel Groenestege, ‘hadden we ze van tevoren een e-mail gestuurd met een opdracht. Eenmaal aangekomen zagen we hoe anders hun stijl is dan wij gewend zijn. Zij werken heel realistisch en hebben de neiging om een verhaal helemaal uit te beelden. De psychologie van het personage is leidend – waar komt het personage vandaan en waar gaat het naartoe? Daar zijn ze ook echt heel goed in. Hun tekstbehandeling is perfect. Maar met het lichaam gebeurt weinig.’

Dat is juist bij uitstek het terrein van Marks en Tiel Groenestege. Hun voorstellingen zijn meestal nagenoeg tekstloos. Met een fysieke speelstijl
creëren zij poëtische, beeldende voorstellingen. Ze raakten op elkaar ingespeeld tijdens hun eerste samenwerking, het drieluik Valse Wals – Bankstel – Zucht, over de ontwikkeling van een liefdesrelatie. Van een gepassioneerd dansante ontmoeting via een uitgepraat en uitgezakt samenzijn naar een ontroerende gezamenlijke oude dag. Daarna maakten ze bij Orkater nog Eiland (2005), Huiskameronweer (2008) en Viktor en zijn vrouw (2010). Het zijn allemaal voorstellingen gebaseerd op een poëtische beeldtaal en niet op de realistische psychologische teksten van het Amerikaanse theater. Tiel Groenestege: ‘Hoe je met de taal van het lichaam de realiteit kunt ontstijgen, hoe je dromen en nachtmerries kunt laten zien, hoe je de ruimte kunt gebruiken, hoe de posities van mensen ten opzichte van elkaar al een heel verhaal kunnen vertellen, daar zijn zij minder bekend mee.’

Maar De Amerikaanse acteurs zijn erg hongerig naar de kennismaking met deze manier van theatermaken. Die honger maakt het voor Marks en Tiel Groenestege zo inspirerend om met hen te werken. Marks: ‘Soms is het best prettig om jezelf in een andere context, een andere cultuur te plaatsen. Je stelt jezelf voor een nieuwe uitdaging, je moet reageren op het materiaal waar deze acteurs mee komen. En omdat zij de neiging
hebben een verhaal letterlijk uit te beelden, moet je daar elementen uit zien te halen die je kunt abstraheren. Dan wordt het universeler en daardoor herkenbaarder.’

Verbeelding

Verder gaan dan alleen de anekdote uitspelen is voor Marks en Tiel Groenestege erg belangrijk. Tiel Groenestege: ‘Als je een anekdote uitbeeldt, gebeurt er met jou als acteur eigenlijk niets. Je kent de afloop al en weet precies hoe je het wilt laten zien. Daardoor word
ik als toeschouwer evenmin meegesleept in die wereld, in die fantasie.’ ‘In het theater zoek je altijd naar een metafoor,’ vult Marks aan. ‘Alleen dan kan het meer worden dan een klein verhaaltje. Je moet wel inzoomen en het specifiek maken, maar dan ook een vorm vinden voor de
essentie van de scène. Dat kan een intensere vorm zijn dan realisme. Daar is theater voor, om die intensiteit te vergroten. Zodat mensen hun eigen fantasie daarop kunnen loslaten. Als mijn verbeelding niet wordt aangesproken, glijdt het eerder van me af. Ik kan het dan nog steeds
wel goed uitgevoerd vinden, maar ik kijk er van buitenaf tegenaan. Ik blijf als toeschouwer buiten schot.’ Tiel Groenestege: ‘Als je je eigen verhaal en je eigen associaties kunt projecteren op de beelden van een voorstelling, raakt het meer dan wanneer een theatermaker alles,
bijvoorbeeld met taal, precies voorkauwt. Het gevaar van die manier van werken is dat je het publiek te weinig aanknopingspunten biedt in de voorstelling. Het is zoeken naar de juiste balans.’

Organisch

Dat zoeken is dus begonnen met een vooronderzoek in New York met de jonge New Yorkse acteurs. Op de vloer worden fysieke oefeningen gedaan en scènes geïmproviseerd. In het samen maken van voorstellingen vullen Marks en Tiel Groenestege elkaar goed aan. Tiel Groenestege: ‘Ik ben snel geneigd iets in vorm te zetten, als een regisseur. En vervolgens de spelers zelf die vorm te laten vullen met de inhoud. Ria is meer geneigd om materiaal te laten ontstaan vanuit de spelers. Als een van ons het even niet meer weet, kan de ander het overnemen.’ Marks: ‘Elke voorstelling die we hebben gemaakt en die we nu maken, willen we op een organische manier laten ontstaan.’ Tiel Groenestege: ‘Dat betekent dat we elke keer vanaf nul beginnen. Af en toe is dat flink ploeteren. Maar soms gebeurt er op de vloer iets wonderbaarlijks, waarvan je meteen zeker weet dat je goud in handen hebt.’ Marks: ‘Dat zijn scènes die je niet zelf van tevoren kunt verzinnen, maar die ter plekke ontstaan. Dat zijn vaak de mooiste.’

The promised land door Orkater
5 t/m 15 juli 2012, NDSM-werf Amsterdam
(Over het IJ Festival)

www.orkater.nl | www.overhetij.nl