Marien Jongewaard: Het is tijd om te ordenen

eerder verschenen in Theatermaker, september 2013

In het Parijse Centre Pompidou hangt, dicht bij de Warhols en de Pollocks, een eenvoudig wit A-viertje met in zwarte typeletters ‘There is a discussion’. Het is een werk van Ian Wilson (1940), een conceptueel kunstenaar met grote interesse voor taal als vorm, die graag de discussie aangaat met zijn publiek. De zin is Marien Jongewaard altijd bijgebleven. Hij gebruikte hem als opschrift op de muur van zijn studio en koos hem als titel voor zijn recente solovoorstelling, waarmee hij is genomineerd voor de VSCD Mimeprijs.

There is a discussion, een monoloog geschreven door Rob de Graaf, neemt je mee in het levensverhaal van de Italiaanse beeldhouwer Marino Marini (1901-1980), een ‘voormalig beeldenstormer, die steeds meer de waarde van tradities is gaan inzien, als drukke prater die heeft moeten leren luisteren, als bevlogen zoeker die niet alleen de open ruimte maar ook de muren heeft leren kennen, als man die de overgang heeft gemaakt van “alles kan nog” naar “dit is het dus”, die lang een jongen is gebleven, heeft volhard in een dwarse en rebellerende houding en altijd de vrijheid heeft genomen om met veel energie de dingen te doen die hij belangrijk vindt.’

Jongewaard: ‘Bij het maken van een nieuwe voorstelling begin ik meestal in de bibliotheek. Ik omring me met boeken, afbeeldingen en gedichten. En ik ga in gesprek met Rob de Graaf. Gaandeweg ontstaan er ideeën en teksten en uiteindelijk komt daaruit de vorm van de voorstelling voort. In dit geval kwamen zo de levensverhalen van Marino Marini en van mij naar voren en de vragende vorm van de tekst. There is a discussion is ontstaan in een persoonlijk moeilijke tijd, waardoor ik geen tekst kon leren. Het lukte gewoon niet. Toen stelde een dierbare persoon voor de tekst gewoon te lezen. Ik heb dat uitgeprobeerd en het bleek te werken. Ik voelde me er goed bij en het riep betekenis en ontroering op bij de luisteraars. Dat gaf moed om op die manier verder te gaan.’

Anarchisme
Het eindresultaat is een intieme voorstelling die zachter van toon is dan we van Nieuw West gewend zijn. De groep stond lange tijd synoniem voor anarchisme en provocatie. Nieuw West werd in 1978 opgericht door Marien Jongewaard en Dik Boutkan, die elkaar kenden van de Mimeopleiding in Amsterdam. Rob de Graaf werd al snel vaste tekstschrijver. Met hun voorstellingen zochten ze de grenzen van het theater op en gingen daar ook regelmatig overheen. Met alle heftige reacties van het publiek van dien.

Dat was toen. Nu leven we in een andere tijd. ‘Je moet van goede huize komen om nu iets te maken wat echt anarchistisch is,’ meent Jongewaard. ‘Maar in het verleden hebben we met Nieuw West wel dingen gedaan waarmee mensen zich echt geen raad wisten. Je bent jong en je wilt wat. Je ergert je aan alles wat gevestigd is, je hebt de gezonde arrogantie om te denken dat je het beter weet en de drive om het anders te doen. En om het anders te kunnen doen, moest er eerst iets kapot. We morrelden aan theaterwetten, stonden met junks op het toneel, werden dronken op het podium en sloopten de theaterzaal. We waren pestkoppen, ja. Maar daarin zat ook het zoeken naar een nieuwe vormentaal en het verlangen naar het maken van iets moois. Alles wat mogelijk was probeerden we uit. Het was het begin van het vlakkevloertheater en we woonden die zaal met onze ideeën helemaal uit. We waren heel inventief en hebben echt wel nieuwe dingen gebracht.’

Roepende in de woestijn

Kunst en kunstenaarschap zijn terugkerende thema’s in het werk van Nieuw West. De beeldende kunst vormt een belangrijke inspiratiebron voor Jongewaard. En meer dan eens worden in zijn voorstellingen parallellen getrokken tussen de gedrevenheid van zijn personages en die van kunstenaars, zoals in AHAB, Dallas en nu dus ook in There is a discussion.

‘Er wordt erg bescheten over dat woord gedaan. Over kunstenaar en kunst. Maar wat hebben we ons er nou voor te schamen? We maken kunst. Dus zijn we kunstenaars. Niet meer en niet minder. Ik hou zielsveel van kunst. Kunst heeft een enorme waarde door het avontuur dat het aangaat en de verbanden die het legt. Maar ook door het amuseren, het ontroeren, het beleven van schoonheid, het oproepen van verwondering. Ik hou van nieuwe ideeën, van het moment waarop je ogen voor iets worden geopend.’

Maar is de kunstenaar niet ook vaak een roepende in de woestijn? Die vraag brengt het gesprek op Pleinvrees van Lotte van den Berg, geselecteerd voor het Vlaams Theaterfestival. In die voorstelling speelt Jongewaard op verschillende pleinen in Nederland en Vlaanderen een man die zoekt naar contact in de samenleving, maar niet wordt gehoord. ‘Je ziet dan twee dingen gebeuren. Er zijn mensen die doorlopen en proberen je straal te negeren. En er zijn mensen die blijven luisteren, het niet snappen, maar wel gefascineerd zijn, hun verdedigingsmechanismes laten varen en gaan meeassociëren.’ Het was een bijzondere maar ook moeilijke voorstelling om te spelen, vertelt Jongewaard. Je moet je snel oriënteren op de plek en de mensen die er zijn, zoeken naar situaties om op in te spelen, je verhouden tot junks en zwervers, contact zien te maken met toeschouwers en onwetende passanten. Binnen die context ontstaan soms prachtige momenten. ‘In de voorstelling zit bijvoorbeeld de zin: “Dan steek ik mijn hand uit en wacht tot jij me leidt.” Ik heb dan vaak iemand al een tijdje in de gaten gehouden en weet dat die persoon op dat moment naar me toe komt en mijn uitgestoken hand vasthoudt. Op zulke momenten voel je je als speler heel sterk.’

Inmiddels bestaat Nieuw West misschien niet meer uit pestkoppen, maar een zekere rebelse inventiviteit is Jongewaard nog steeds dierbaar. ‘Op het moment dat ik voel dat iets niets mag in het theater, krijgt het voor mij een grote aantrekkingskracht. En ik probeer inventief te blijven. In There is a discussion probeer ik elementen op een nieuwe manier bij elkaar te brengen. Ik wil mezelf daar ook mee verwonderen. Er is in die voorstelling een andere toon ontstaan. Zachter dan anders, meer ingetogen. Ik probeer dicht bij mezelf te blijven en daarin ook de grens op te zoeken. Ik vind het nu ook niet de tijd voor anarchisme. Er is al zoveel chaos en ruis. Voorstellingen zouden nu juist een tegenkleur moeten bieden, ordende ideeën over hoe we met elkaar omgaan. Daar geloof ik nu meer in.’