Sarah Ringoet en het voordeel van de twijfel

 

Negen jaar na haar afstuderen aan de Mimeopleiding is-ie er dan: de nominatie voor de VSCD Mimeprijs. Theatermaker en speler Sarah Ringoet trok de aandacht van de jury met haar voorstelling Zotte Zorgen, die ze maakte met Lotte Dunselman. Ringoet is trots op deze erkenning na jaren van tegen de klippen op theatermaken. Al wordt de vreugde overschaduwd door het feit dat ze geen theaterdak meer boven haar hoofd heeft.

Sarah Ringoet studeerde in 1999 af aan de Kleine Academie in Brussel en in 2002 aan de Mimeopleiding in Amsterdam. Sindsdien bouwt ze aan een mooi theateroeuvre van beeldende voorstellingen, die ze baseert op improvisaties met spelers en zelfgeschreven teksten. Haar personages hebben vaak iets obsessiefs. Ze zitten vast in hun eigen gedachtegang of zijn onderworpen aan iets groters, zoals de vrouw die zich door haar liefdesverdriet heen worstelt (Reprise), de drie personages die zich in een spel van manipulatie staande moeten zien te houden (Simon Says), de man die worstelt met zijn eigen dwingende gedachten (Er schuilt een hooligan in mij) of de mensen die vruchteloos zoeken naar contact (De Bannelingen). Het is alsof ze aan de zijlijn staan toe kijken hoe anderen dat doen: leven. Om vervolgens met wanhopige vasthoudendheid dapper te pogen hetzelfde te bereiken.

Consequent speelt Ringoet in haar werk een spel met de theaterregels. Ze legt ze bloot, ontregelt ze met de bedoeling meer ‘transparantie in de structuur van de voorstelling’ aan te brengen. Meer dan eens wordt de vierde wand doorbroken en spreken de spelers de toeschouwer direct aan. Zo ook in Zotte Zorgen, dat afgelopen april in Frascati 3 in première ging.

Kwinkslagen
Lotte Dunselman richt zich in die voorstelling tot het publiek. Ze vertelt wie ze is, waar ze vandaan komt en waar ze eerder speelde. Ze vertelt wat er in Frascati 1 te zien is. En in Frascati 2. En in Bellevue. En in Carré. Ze vertelt wat ze gaat doen en waar de voorstelling over gaat. En de lichtstanden laat ze ook vast zien. Na deze humoristische proloog met een aantal metatheatrale kwinkslagen over de lange titels van Jetse Batelaan en de mooiste titel Het voordeel van de twijfel van Laura van Dolron volgen beeldende en tekstuele scènes over een vrouw die de liefde zoekt, vindt en weer kwijtraakt. Het zijn scènes vol wanhopige hunkering, speelse verliefdheid en een gebroken hart.

Het idee voor Zotte Zorgen ontstond op een premièrefeestje in De Melkweg. Ringoet en Dunselman, die elkaar nog kenden uit Brussel, kwamen elkaar opnieuw tegen en raakten in gesprek. Toen Dunselman zich vervolgens op de dansvloer begaf, zoals dat gaat op premièrefeestjes, keek Ringoet gefascineerd toe. ‘Mijn oog gaat natuurlijk meteen naar beweging,’ vertelt Ringoet. ‘Zoals zij daar volkomen a-ritmisch stond te dansen, ondanks zichzelf, vond ik fantastisch. Dus om drie uur ’s nachts zei ik dat ik graag een solo voor haar wilde maken.’ En zo geschiedde.

Ringoet vertrekt bij het maken van haar voorstellingen altijd vanuit de spelers. Bij Reprise was dat Suzanne van der Horst, bij Er schuilt een hooligan in mij Marc Stoffels en in Simon Says en De Bannelingen Elsa May Averill. Ringoet: ‘Er zit een grilligheid in ze die ik herken en wil uitvergroten.’ Met Dunselman is ze ‘gewoon begonnen’. ‘Zonder geld, zonder speeldata, maar alleen met een idee om iets te maken over het thema “vreemdeling”. Later ontwikkelde zich dat tot “vreemdeling in de liefde”. We wilden drie weken werken en als het iets opleverde zouden we doorgaan. Al improviserend hebben we personages, beelden en teksten ontwikkeld. Ik schreef vervolgens teksten geïnspireerd door dat materiaal.’

Vervolgens regisseerde Ringoet het materiaal tot een geheel, waarin de scènes niet zozeer anekdotisch met elkaar verbonden werden maar eerder via de emotionele logica van het vrouwelijke personage. Lotte schiet van een wanhopige onbeantwoorde liefdesverklaring naar een ingezakte handstand tegen de muur en van een gebed tot God naar het zingschreeuwen van Everything I Do. Ringoet: ‘Het enige houvast voor Lotte was dat haar personage een vrouw was. Ze moest het doen met een aantal teksten en een aantal fysieke beelden, maar zonder de psychologische laag waaraan sommige acteurs veel behoefte hebben. Maar zij pikte die fysieke laag en het zoeken naar een emotionele logica heel snel op.’

In de tekst is veel gebaseerd op Laat me van Ramses Shaffy. Ringoet legde bepaalde zinnen uit het lied als stelling voor aan Dunselman. Haar reacties verwerkte Ringoet in de tekst. Zo leidt Shaffy’s ‘ik ben misschien te laat geboren / of in een land met ander licht’ tot de zin over Dunselmans afkomst: ‘Het platteland / waar er veel lucht / en veel licht is / ander licht.’

Ringoet: ‘Zo werk ik ook met beweging. Ik haal iets uit de context en geef dat een nieuwe plek en daardoor ook een nieuwe betekenis. In die zin is de tekst strak gecomponeerd. Het is een echte puzzelvoorstelling geworden.’ Binnen die puzzel vormt de vreemdeling in de liefde de rode draad. In de scènes zien we een vrouw die de liefde, die iedereen kent, ook wil meemaken. Haar falen en haar volharden zijn zowel pijnlijk als grappig.

Ondersteboven
Halverwege de voorstelling komt plots een jongeman uit het niets die de jonge vrouw zoent. Eerst voorzichtig en weifelend, later hartstochtelijk. Dat duurt een tijdje. Er volgen een aantal korte scènes van verliefdheid en gezamenlijkheid. Als de vrouw in de handstand tegen de muur gaat staan weet de man precies wat hij moet doen: ook in handstand tegen de muur gaan staan en zich steeds door zijn armen laten zakken om lieve kusjes te geven. Ringoet: ‘Ik zoek altijd naar een beeld of een bewegingsidioom waarin de essentie van de voorstelling samenkomt. Het begrip “vreemd” heb ik nu gekoppeld aan “ondersteboven”. In Zotte Zorgen was dat het beeld van Lotte in die onderuitgezakte handstand, maar ook het beeld van het zoenen. Die jongen is net zo goed een vreemdeling en even gaan hun wegen samen.’

In de voorstelling pakt de jongen op een gegeven moment zijn jas, loopt door de deuren van de nooduitgang naar buiten, pakt zijn fiets en rijdt de steeg uit. 

Vreemdeling
‘Ook als theatermaker ben je een vreemdeling,’ stelt Ringoet. ‘Je stelt vragen en dat maakt je tot een kritisch persoon die afwijkt van het gros. Mensen die geen vragen stellen nemen met alles genoegen en leiden een rustig leven, wat natuurlijk prima is. Maar op het moment dat je vragen kunt stellen, ben je aan het denken. Dat is ook een van de aspecten die theater waardevol maken. Als ik dat niet zou doen, zou ik niets kunnen maken. Het zou betekenen dat ik mijn antwoorden had gevonden.’ In haar voorstellingen geeft Ringoet haar vragende opstelling vorm aan de hand van vervreemding. ‘Een andere acteur of regisseur zou misschien met een woordenstroom meer over een personage zeggen. Ik doe dat bijvoorbeeld door een speler ondersteboven te zetten en er zo achter te komen wie ze is. Hoe ze vervolgens uit die houding komt of hoe ze daar staat met haar sleutels in haar handen, geeft veel informatie over het personage.’ Via die vervreemding in beelden wordt de toeschouwer uitgenodigd mee te gaan in de wereld van het personage.

Alles zelf
Het traject dat Ringoet de afgelopen negen jaar heeft afgelegd ging gepaard met veel doorzettingsvermogen. ‘Ik heb drie jaar voorstellingen bij het Gasthuis kunnen maken. Daarna begon de periode dat ik zonder geld voorstellingen moest zien te maken. Ik maakte Simon Says en kon uitkomen in het Veemtheater. Die voorstelling werd opgenomen in de Serie Nieuwe Theatermakers. De voorstellingen daarna, Reprise, Er schuilt een hooligan in mij en Bannelingen, heb ik allemaal zelf geproduceerd en verkocht. De premières vonden altijd plaats in Amsterdam, in De Melkweg of in Frascati. Ik ben er ook goed in geworden om alles zelf te regelen. Dat kost wel ontzettend veel energie, maar ik zal misschien minder last hebben van de bezuinigingen.’

Dat laatste is zo zeker nog niet. De vreugde van de nominatie voor de Mimeprijs wordt overschaduwd door het feit dat Zotte Zorgen niet in reprise kan gaan in Frascati, hoewel de voorstelling goed is ontvangen. Misschien is dit het begin van de kaalslag? Ringoet vind het onbegrijpelijk. ‘Het toont de kwetsbaarheid van de autonome maker. Er wordt gezegd dat als je echt wilt maken, je wel een manier vindt om dat te doen. Dat doe ik al de hele tijd. Over het maken maak ik me dus geen zorgen. Ik zal natuurlijk blijven maken. Maar er moet wel iets veranderen. Ik wil een dak boven mijn hoofd waar ik de kans krijg om iets te ontwikkelen. Ik ben het zat om na elk project opnieuw te moeten vragen of ik ergens in première mag gaan. Daarvoor heb ik al te veel mooie voorstellingen gemaakt. Frascati bood mij vaak die plek, maar vanaf nu niet meer. Dat maakt me extra kwetsbaar.’